Francuskie i międzynarodowe prawo rodzinne
Rozstanie, rozwód, przemoc w związku czy wyjazd dziecka za granicę to często bolesne doświadczenia, które wymagają zarówno uważnego wysłuchania, jak i rzetelnego wsparcia prawnego. Gdy sprawa dotyczy kilku państw, trzeba też ustalić właściwe sądy, prawo właściwe i kroki, które należy podjąć. Kancelaria Mecenas Agnieszki Martin pomaga osobom prywatnym w sprawach z zakresu francuskiego i międzynarodowego prawa rodzinnego w Paryżu, w całej Francji i za granicą, w szczególności w postępowaniach rozwodowych, sporach dotyczących dzieci, wnioskach o nakaz ochrony oraz w sprawach międzynarodowego uprowadzenia dziecka.
Rozwód i rozstanie: procedury, dzieci i skutki majątkowe
Postępowanie rozwodowe wiąże się z decyzjami, które mogą mieć trwałe skutki dla sytuacji osobistej, rodzinnej i finansowej małżonków. Prawo francuskie rozróżnia rozwód za porozumieniem stron, zwany polubownym lub negocjowanym, którego warunki małżonkowie wspólnie ustalają ze swoimi adwokatami, oraz rozwód sądowy, orzekany przez sędziego ds. rodzinnych (juge aux affaires familiales), gdy małżonkowie nie zgadzają się co do wszystkich jego skutków: rozwód zaakceptowany, rozwód z powodu trwałego rozkładu pożycia lub rozwód z orzeczeniem o winie. Kancelaria Mecenas Agnieszki Martin pomaga w szczególności w:
- wyborze procedury rozwodowej dostosowanej do Pana/Pani sytuacji i ewentualnych sporów;
- uregulowaniu spraw dzieci: władzy rodzicielskiej, miejsca stałego pobytu, kontaktów i pobytów u drugiego rodzica, udziału w kosztach utrzymania i wychowania;
- ustaleniu finansowych skutków rozwodu: świadczenia wyrównawczego (prestation compensatoire), alimentów i podziału kosztów;
- kwestiach majątkowych: ustroju majątkowego małżeńskiego, rozliczeniu majątku i przyznaniu mieszkania rodzinnego;
- wniosku o środki tymczasowe, aby uregulować sytuację rodzinną i finansową na czas trwania postępowania.
Rozwód międzynarodowy: różne obywatelstwa, pobyt za granicą i orzeczenia zagraniczne
Rozwód międzynarodowy może dotyczyć małżonków różnych narodowości, pary mieszkającej w różnych państwach, małżeństwa zawartego za granicą lub rodziny, której dzieci mieszkają w innym państwie. Takie sytuacje rodzą kilka pytań: który sąd jest właściwy, jakie prawo ma zastosowanie i na jakich warunkach zagraniczne orzeczenie może zostać uznane lub wykonane we Francji? Kancelaria Mecenas Agnieszki Martin może pomóc w zakresie:
- jurysdykcji międzynarodowej sądu i ryzyka związanego z postępowaniami wszczętymi w kilku państwach;
- prawa właściwego dla rozwodu, w szczególności rozporządzeń unijnych, gdy spełnione są warunki ich stosowania;
- ustroju majątkowego małżeńskiego i obowiązków alimentacyjnych w świetle prawa prywatnego międzynarodowego;
- uznawania we Francji zagranicznych orzeczeń w sprawach rodzinnych;
- miejsca pobytu dzieci i skutków prawnych planowanej przeprowadzki za granicę.
Władza rodzicielska po rozstaniu
Rozstanie rodziców nie kończy wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej. Co do zasady oboje rodzice nadal wspólnie podejmują ważne decyzje dotyczące dziecka, nawet jeśli mieszka ono głównie u jednego z nich.
Wyłączne wykonywanie władzy rodzicielskiej nie następuje automatycznie w razie konfliktu: to sędzia ocenia sytuację w świetle okoliczności i dobra dziecka.
Miejsce pobytu dziecka: piecza naprzemienna lub stałe miejsce pobytu
Po rozstaniu miejsce pobytu dziecka może zostać ustalone naprzemiennie u każdego z rodziców albo na stałe u jednego z nich, z określeniem kontaktów i pobytów u drugiego rodzica. Piecza naprzemienna nie jest automatyczna ani wykluczona w razie braku porozumienia: decyzja zależy od sytuacji rodzinnej i dobra dziecka.
Bierze się pod uwagę w szczególności wiek i potrzeby dziecka, dyspozycyjność każdego z rodziców, stabilność warunków, odległość między miejscami zamieszkania, bliskość szkoły oraz – jeśli dziecko jest w stanie wyrobić sobie zdanie – jego życzenia.
Kontakty i pobyty dziecka u drugiego rodzica
Jeżeli dziecko mieszka na stałe u jednego z rodziców, trzeba uregulować jego kontakty z drugim rodzicem. Mogą one zostać uzgodnione przez rodziców lub ustalone przez sędziego ds. rodzinnych i obejmować weekendy, ferie szkolne, dni świąteczne oraz sposób przekazywania dziecka.
Kancelaria Mecenas Agnieszki Martin pomaga w szczególności w ustaleniu lub zmianie harmonogramu kontaktów, dostosowaniu go do obowiązków zawodowych lub odległości, w uzasadnionych przypadkach – we wnioskowaniu o kontakty w punkcie spotkań, a także w reagowaniu na nieprzestrzeganie ustalonych zasad. Niewykonanie orzeczenia dotyczącego wydania dziecka może, w zależności od okoliczności, stanowić przestępstwo niewydania dziecka (non-représentation d'enfant).
Alimenty na dziecko: ustalenie, zmiana i zaległości
Każdy z rodziców przyczynia się do utrzymania i wychowania dziecka stosownie do swoich możliwości, możliwości drugiego rodzica i potrzeb dziecka. Obowiązek ten trwa po rozstaniu i nie wygasa automatycznie z chwilą osiągnięcia pełnoletności, jeśli istnieją przesłanki do jego utrzymania.
Kancelaria Mecenas Agnieszki Martin może pomóc w ustaleniu alimentów w drodze porozumienia lub przed sądem, w ich zmianie w razie nowych okoliczności (zmiana dochodów, utrata pracy, zmiana miejsca zamieszkania, zmiana potrzeb dziecka), w podziale kosztów, w dochodzeniu zaległych alimentów oraz w analizie obowiązków alimentacyjnych w kontekście międzynarodowym.
Uregulowanie spraw dziecka: porozumienie rodziców lub sędzia ds. rodzinnych
Rodzice mogą dążyć do porozumienia w sprawie władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka, kontaktów i udziału w kosztach, a następnie ująć je w porozumieniu rodzicielskim, które w zależności od przypadku może zostać zatwierdzone przez sędziego. Jeśli porozumienie nie jest możliwe, można zwrócić się do sędziego ds. rodzinnych.
Gdy pozwalają na to okoliczności, mediacja rodzinna może pomóc rodzicom w osiągnięciu porozumienia. Nie jest jednak odpowiednia w każdej sytuacji i należy podchodzić do niej ostrożnie w przypadku przemocy lub kontroli przymusowej. Kancelaria Mecenas Agnieszki Martin pomaga w przygotowaniu sprawy, sformułowaniu żądań i reprezentacji przed sędzią.
Międzynarodowe prawo rodzinne: rodzice mieszkający w różnych państwach
Gdy rodzice mieszkają w różnych państwach, dziecko mieszka za granicą lub jeden z rodziców planuje wyprowadzkę z Francji, kwestie władzy rodzicielskiej i miejsca pobytu dziecka mogą podlegać przepisom prawa prywatnego międzynarodowego. Trzeba ustalić w szczególności właściwy sąd, obowiązujące przepisy oraz warunki uznania lub wykonania orzeczenia w innym państwie.
W zależności od państw, których sprawa dotyczy, znaczenie mogą mieć w szczególności unijne rozporządzenie Bruksela II ter, Konwencja haska z 1996 r. o ochronie dzieci oraz instrumenty dotyczące zobowiązań alimentacyjnych. Przeprowadzki za granicę nie należy traktować jako kwestii czysto organizacyjnej: przed podjęciem jakichkolwiek kroków trzeba przeanalizować prawa każdego z rodziców, wydane już orzeczenia i obowiązujące przepisy.
Nakaz ochrony: przeciwdziałanie przemocy w związku
Nakaz ochrony (ordonnance de protection) to pilny środek cywilny, który może wydać sędzia ds. rodzinnych, gdy istnieją poważne podstawy, by uznać za prawdopodobne zarzucaną przemoc oraz zagrożenie dla ofiary lub jej dzieci. Może dotyczyć przemocy fizycznej, psychicznej, seksualnej lub ekonomicznej – niezależnie od tego, czy osoby pozostają w małżeństwie, związku partnerskim (PACS) czy w konkubinacie. Wcześniejsze złożenie zawiadomienia o przestępstwie nie jest konieczne.
W zależności od sytuacji sędzia może w szczególności zakazać wszelkich kontaktów z osobą chronioną, orzec o przyznaniu mieszkania rodzinnego, uregulować władzę rodzicielską i kontakty, zastosować środki dotyczące broni i utajnienia adresu, a gdy spełnione są warunki – nakazać stosowanie bransoletki zakazu zbliżania się. Sędzia orzeka co do zasady w terminie nie dłuższym niż sześć dni od wyznaczenia terminu rozprawy.
W razie bezpośredniego zagrożenia we Francji: zadzwoń pod numer 17 lub 112. Jeśli nie możesz mówić, skontaktuj się ze służbami ratunkowymi SMS-em pod numer 114. Numer 3919 to telefon zaufania i informacji dla kobiet doświadczających przemocy; nie zastępuje on służb ratunkowych.
Międzynarodowe uprowadzenie dziecka: bezprawne uprowadzenie lub zatrzymanie
Gdy rodzic wywozi dziecko do innego państwa lub nie przywozi go z powrotem po zakończeniu pobytu, z naruszeniem praw drugiego rodzica, może to stanowić bezprawne uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka. W zależności od państw, których sprawa dotyczy, można wszcząć postępowanie o powrót dziecka, w szczególności na podstawie Konwencji haskiej z dnia 25 października 1980 r., uzupełnionej w Unii Europejskiej rozporządzeniem Bruksela II ter.
Postępowania te służą ustaleniu, czy spełnione są przesłanki powrotu dziecka; same w sobie nie rozstrzygają wszystkich kwestii dotyczących władzy rodzicielskiej ani ostatecznego miejsca pobytu. Postępowania o powrót dziecka wymagają szybkości: ważne jest, by sytuacja została szybko przeanalizowana w celu wskazania możliwych środków – niezależnie od tego, czy to Pan/Pani został(a) pozbawiony(-a) kontaktu z dzieckiem, czy też zarzuca się Panu/Pani bezprawne uprowadzenie.
Najczęściej zadawane pytania
Jak złożyć wniosek o nakaz ochrony we Francji?
Wniosek składa się do sędziego ds. rodzinnych. Nie trzeba wcześniej składać zawiadomienia o przestępstwie. Wniosek powinien opisywać zarzucaną przemoc, wskazywane zagrożenie oraz dowody na ich poparcie. Żądane środki muszą być dostosowane do sytuacji.
Ile trwa uzyskanie nakazu ochrony?
Sędzia ds. rodzinnych orzeka co do zasady w terminie nie dłuższym niż sześć dni od wyznaczenia terminu rozprawy. W sytuacjach poważnego i bezpośredniego zagrożenia można, na warunkach przewidzianych w ustawie, wnioskować o tymczasowy natychmiastowy nakaz ochrony; sędzia musi wówczas orzec w szczególnym terminie 24 godzin od wniesienia sprawy.
Czy aby uzyskać nakaz ochrony, trzeba złożyć zawiadomienie o przestępstwie?
Nie. Wcześniejsze zawiadomienie o przestępstwie nie jest wymagane, aby wnioskować o nakaz ochrony. Cywilne postępowanie ochronne i postępowanie karne są odrębne, choć niektóre dowody mogą być przydatne w obu.
Czy można wnioskować o nakaz ochrony, nie będąc w małżeństwie?
Tak. Rozwiązanie to może dotyczyć osób pozostających w małżeństwie, w związku partnerskim (PACS) lub w konkubinacie, a także byłych małżonków, partnerów lub konkubentów, z zastrzeżeniem obowiązujących warunków ustawowych.
Jakie są rodzaje rozwodu we Francji?
Prawo francuskie przewiduje dwie drogi: rozwód za porozumieniem stron, negocjowany przez małżonków, oraz rozwód sądowy, orzekany przez sędziego ds. rodzinnych.
Rozwód za porozumieniem stron wymaga, aby małżonkowie zgadzali się co do samego rozwodu i wszystkich jego skutków (dzieci, alimenty, świadczenie wyrównawcze, podział majątku). Każdy z małżonków ma własnego adwokata. Projekt porozumienia przesyła się każdemu z małżonków listem poleconym za potwierdzeniem odbioru; przed podpisaniem należy odczekać piętnastodniowy okres do namysłu. Porozumienie podpisane przez małżonków i ich adwokatów składa się następnie do akt notariusza, co czyni rozwód skutecznym. Jeśli nie ma trudności, procedura trwa zazwyczaj od jednego do trzech miesięcy. Nie jest możliwa, gdy małoletnie dziecko chce zostać wysłuchane przez sędziego lub gdy jeden z małżonków jest objęty środkiem ochrony prawnej.
Rozwód sądowy wszczyna się, gdy małżonkowie nie osiągają pełnego porozumienia. Od reformy obowiązującej od 1 stycznia 2021 r. postępowanie wszczyna się pozwem (assignation) lub wspólnym wnioskiem, a każdy z małżonków jest reprezentowany przez adwokata. Posiedzenie organizacyjne i w przedmiocie środków tymczasowych pozwala sędziemu uregulować życie rodziny na czas postępowania (miejsce pobytu dzieci, alimenty, korzystanie z mieszkania…). Następnie adwokaci wymieniają pisma i dokumenty aż do wydania wyroku. Istnieją trzy rodzaje rozwodu sądowego: rozwód zaakceptowany, gdy małżonkowie akceptują sam rozpad związku, nie zgadzając się co do jego skutków; rozwód z powodu trwałego rozkładu pożycia, gdy wspólne pożycie ustało co najmniej rok wcześniej; oraz rozwód z orzeczeniem o winie. W zależności od sądu i stopnia sporu postępowanie trwa najczęściej od dwunastu do dwudziestu czterech miesięcy, dłużej w razie apelacji.
Kto otrzymuje opiekę nad dziećmi w przypadku rozwodu?
Prawo francuskie nie posługuje się już pojęciem „opieki”, lecz władzy rodzicielskiej i miejsca pobytu dziecka. Władza rodzicielska pozostaje co do zasady wspólna, a miejsce pobytu ustala się u jednego z rodziców lub naprzemiennie, zgodnie z dobrem dziecka.
Czy piecza naprzemienna jest automatyczna?
Nie. Piecza naprzemienna nie jest automatyczna. Może zostać ustalona w drodze porozumienia lub orzeczona przez sędziego, gdy odpowiada sytuacji dziecka. Sędzia bada konkretne okoliczności, w szczególności potrzeby dziecka, warunki pobytu i zdolność rodziców do organizacji codziennego życia.
Jak oblicza się alimenty?
Zależą one od dochodów i obciążeń każdego z rodziców, potrzeb dziecka i sposobu ustalenia miejsca pobytu. Sędzia często opiera się na orientacyjnej tabeli, która nie jest jednak wiążąca. Alimenty należą się co do zasady do czasu uzyskania przez dziecko samodzielności finansowej, co może nastąpić po osiągnięciu pełnoletności.
Co zrobić, jeśli drugi rodzic nie przestrzega ustalonych kontaktów lub orzeczenia sądu?
Należy zachować przydatne dowody, przeanalizować obowiązujące orzeczenie lub porozumienie i ocenić możliwe kroki. W zależności od okoliczności można rozważyć ponowne zwrócenie się do sędziego lub inne działania. Odmowa wydania dziecka może stanowić przestępstwo.
Czy rodzic może wyprowadzić się z dzieckiem za granicę bez zgody drugiego rodzica?
Odpowiedź zależy w szczególności od sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej, wydanych już orzeczeń i okoliczności przeprowadzki. Zmianę miejsca pobytu, która wpływa na wykonywanie władzy rodzicielskiej, należy analizować w świetle obowiązków ustawowych i sytuacji rodzinnej. W razie sporu może być konieczne zwrócenie się do sędziego przed wyjazdem.
Mój współmałżonek wyjechał z naszym dzieckiem za granicę – co robić?
Należy szybko przeanalizować sytuację, w szczególności prawa rodzicielskie, miejsce zwykłego pobytu dziecka, istniejące orzeczenia oraz państwo, w którym dziecko przebywa. W zależności od obowiązujących instrumentów międzynarodowych możliwe może być złożenie wniosku o powrót dziecka. Działania mogą angażować w szczególności właściwy organ centralny i odpowiednie sądy.
Czy zagraniczne orzeczenie dotyczące dziecka może zostać uznane we Francji?
Zależy to od państwa, w którym wydano orzeczenie, jego charakteru oraz obowiązujących instrumentów międzynarodowych lub unijnych. Analiza orzeczenia i sytuacji pozwala ustalić warunki jego uznania lub wykonania we Francji.